ADHD در کودکان چیست؟ | نشانه‌ها، علت‌ها و روش‌های درمان

ADHD در کودکان چیست؟ | نشانه‌ها، علت‌ها و روش‌های درمان

اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (ADHD) یکی از شایع ترین اختلالات رشدی-عصبی در کودکان است که با الگوی پایداری از بیش‌فعالی، تکانشگری یا نقص توجه شناخته می‌شود و حدود ۳ تا ۵ درصد از کودکان در سن مدرسه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. کودک مبتلا ممکن است در تمرکز، کنترل تکانه‌ها، نشستن طولانی‌مدت، پیروی از دستورها یا تکمیل تکالیف مشکل داشته باشد. این اختلال در عملکرد روزانه تداخل ایجاد می‌کند و ممکن است تا دوره نوجوانی و حتی بزرگسالی ادامه پیدا کند. در ایالات متحده، ۱۱ درصد از کودکان ۴ تا ۱۷ ساله، مبتلا به ADHD تشخیص داده شده‌اند که این امر هزینه‌ای سالانه معادل ۳۶ تا ۵۲ میلیارد دلار به جامعه تحمیل می‌کند. این شرایط گسترده، با پیامدهای منفی متعددی که دارد، یک نگرانی جدی در حوزه سلامت بالینی و عمومی محسوب می‌شود.

در این مقاله، به زبان ساده توضیح می‌دهیم ADHD در کودکان چیست، چه نشانه‌هایی دارد، علت‌های احتمالی آن کدام‌اند و چه روش‌هایی برای درمان و مدیریت آن توصیه می‌شود.

ADHD در کودکان چیست و چرا شناخت آن اهمیت دارد؟

ADHD مخفف Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder است و در فارسی معمولا با عنوان «اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی» شناخته می‌شود. علائم اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی شامل مشکل در توجه و حفظ تمرکز، دشواری در کنترل رفتار و بیش‌فعالی است. شدت علائم در کودکان مختلف متفاوت است؛ ADHD معمولا در سه الگوی اصلی توصیف می‌شود. شناخت این الگوها کمک می‌کند والدین و معلمان بهتر متوجه شوند که مشکل کودک دقیقا در کدام بخش برجسته‌تر است. بعضی کودکان بیشتر مشکل تمرکز دارند، برخی بیشتر بیش‌فعال و تکانشی هستند و گروهی هر دو دسته علائم را نشان می‌دهند. این علائم اغلب باعث عملکرد ضعیف در مدرسه می‌شوند و می‌توانند فشار زیادی بر روابط خانوادگی وارد کنند. البته بی‌توجهی، تکانشگری یا بیش‌فعالی گاهی در همه کودکان طبیعی است؛ اما در کودکانی که به اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی مبتلا هستند، این علائم شدیدتر بوده و با دفعات بیشتری رخ می‌دهند. برای تشخیص این اختلال، کودک باید حداقل به مدت ۶ ماه علائمی نشان دهد که شدت آن‌ها از کودکان هم‌سن خود بیشتر باشد. تشخیص اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی باید توسط فرد متخصص و پس از ارزیابی کامل انجام شود.

شناخت زودهنگام این اختلال اهمیت زیادی دارد، زیرا اگر مدیریت نشود می‌تواند بر عملکرد تحصیلی، روابط با همسالان، اعتمادبه‌نفس، ارتباط با والدین و حتی سلامت روان کودک اثر بگذارد. با این حال، تشخیص درست و مداخله مناسب می‌تواند کیفیت زندگی کودک و خانواده را به‌طور قابل‌توجهی بهتر کند.

تفاوت ADHD با شیطنت یا بی‌نظمی معمولی کودکانه

بسیاری از کودکان گاهی بی‌قرار می‌شوند، حواسشان پرت می‌شود یا بدون فکر کاری انجام می‌دهند. این رفتارها به‌تنهایی به معنای ابتلا به ADHD نیست. تفاوت اصلی در شدت، تداوم و اثرگذاری علائم است. در این اختلال، نشانه‌ها معمولا دست‌کم چند ماه ادامه دارند، در بیش از یک محیط مانند خانه و مدرسه دیده می‌شوند و باعث اختلال واقعی در زندگی روزمره کودک می‌گردند.

نقش سن، محیط و سطح رشد کودک

رفتاری که در یک کودک سه‌ساله طبیعی است، ممکن است در کودک هشت‌ساله نشانه مشکل باشد. بنابراین متخصصان هنگام ارزیابی، سن کودک، مرحله رشد، شرایط خانوادگی، وضعیت مدرسه و وجود مشکلات دیگر مانند اضطراب یا اختلال یادگیری را در نظر می‌گیرند.

علت‌های ADHD در کودکان

علت دقیق ADHD هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند به احتمال زیاد، شامل ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی‌زیستی، اجتماعی، محیطی و تغذیه‌ای است. این اختلال نتیجه یک عامل ساده یا یک اتفاق واحد نیست.

نقش ژنتیک و عملکرد مغز

مطالعات نشان داده‌اند که ژنتیک در بروز ADHD نقش قابل‌توجهی دارد. اگر یکی از اعضای خانواده این اختلال را داشته باشد، احتمال مشاهده آن در کودک بیشتر می‌شود. همچنین پژوهش‌های تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که در برخی کودکان، تفاوت‌هایی در بخش‌هایی از مغز که با توجه، کنترل تکانه و برنامه‌ریزی مرتبط‌ اند دیده می‌شود.

مواد شیمیایی مغز و تنظیم توجه

دوپامین و نوراپی‌نفرین از انتقال‌دهنده‌های عصبی مهم در تنظیم توجه و کنترل رفتار هستند. برخی درمان‌های دارویی نیز از طریق اثر بر این سیستم‌ها به کاهش علائم کمک می‌کنند.

عوامل دوران بارداری، تولد و محیط

تولد زودرس، وزن کم هنگام تولد، قرار گرفتن جنین در معرض الکل یا دخانیات و برخی آسیب‌های مغزی می‌توانند با افزایش خطر همراه باشند. البته وجود این عوامل به معنای قطعی بودن ابتلا نیست و نبود آن‌ها نیز ابتلا را رد نمی‌کند.

عوامل تغذیه ای

کمبودهای تغذیه‌ای از جمله کمبود روی، سلنیوم، متیونین و اسیدهای چرب امگا-۳ به نقص‌هایی در انعطاف‌پذیری عصبی (نوروپلاستیسیته) مرتبط شده‌اند و بر رفتار کودکان مبتلا به ADHD اثر می‌گذارند. همچنین کمبودهای فسفولیپیدی به‌ویژه در مراحل اولیه رشد، با اختلال در ساختار و عملکرد نورونی پیوند دارند. کمبود رژیمی اسیدهای چرب ضروری و فسفولیپیدها در دوران کودکی ممکن است خطر بروز علائم اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی افزایش دهد.

روش های درمان ADHD در کودکان

درمان های استاندارد ADHD شامل مداخلات رفتاری و استفاده از داروهای محرک و ضدافسردگی است.

آموزش والدین و رفتاردرمانی

برای کودکان کم‌سن‌وسال، آموزش والدین و مداخلات رفتاری معمولا خط اول درمان محسوب می‌شود. والدین یاد می‌گیرند چگونه قوانین روشن بگذارند، رفتارهای مطلوب را تقویت کنند، پیامدهای قابل‌پیش‌بینی تعیین کنند و از تنبیه‌های شدید یا مبهم دوری کنند.

حمایت آموزشی در مدرسه

کودک ممکن است به نشستن در جای کم‌حواس‌پرتی، زمان اضافه برای تکالیف، یادآوری‌های کوتاه، تقسیم پروژه‌ها به مراحل کوچک یا ارتباط منظم بین والدین و معلم نیاز داشته باشد. همکاری مدرسه و خانواده یکی از پایه‌های مهم مدیریت اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی است.

دارودرمانی

داروهای محرک مانند متیل‌فنیدات و آمفتامین ها با تقلید از عملکرد انتقال‌دهنده‌های عصبی دوپامین و نوراپی‌نفرین عمل می‌کنند و نشان داده شده است که در بیشتر کودکان علائم ADHD را بهبود می‌بخشند. بااین‌حال، تخمین زده می‌شود که کمتر از یک‌سوم کودکان این درمان را دریافت می‌کنند و حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از کودکان نیز به این دسته از داروها پاسخ نمی‌دهند یا به دلیل عوارض جانبی قادر به تحمل آن‌ها نیستند؛ ممکن است به دلیل عوارض جانبی، نگرانی‌ها درباره مصرف طولانی‌مدت دارو، یا صرفاً به دلیل عدم اثربخشی در کاهش علائم بسیاری از کودکان، از مصرف دارو اجتناب شده یا روند درمان متوقف شود. از جمله عوارض جانبی این داروها می‌توان به اضطراب، نوسانات خلقی، کاهش اشتها، بی‌خوابی، افزایش فشار خون و ضربان قلب و در دوزهای بالا حتی بروز روان‌پریشی پارانوئیدی اشاره کرد. داروهای ضدافسردگی نیز می‌توانند سطح انتقال‌دهنده‌های عصبی در مغز را افزایش دهند، اما آن‌ها نیز با عوارض جانبی بالقوه متعددی همراه هستند .

دارو باید فقط با تشخیص و نسخه پزشک مصرف شود. پایش اثر دارو، عوارض احتمالی، اشتها، خواب، فشارخون و رشد کودک اهمیت دارد. قطع یا تغییر دوز بدون مشورت پزشک توصیه نمی‌شود.

شناسایی و درمان به‌موقع می‌تواند از برخی عوارض جانبی منفی این اختلال جلوگیری کرده یا آن‌ها را کاهش دهد، بنابراین نیاز مبرمی به مداخلات جایگزین وجود دارد.

نقش مکمل فسفاتیدیل سرین در مدیریت علائم ADHD در کودکان

در سال‌های اخیر، یکی از ترکیباتی که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده، فسفاتیدیل سرین است. نشان داده شده است که فسفاتیدیل سرین به‌طور قابل توجهی علائم اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی و حافظه کوتاه‌مدت را بهبود می‌دهد. به نظر می‌رسد مصرف مکمل فسفاتیدیل سرین یک راهبرد ایمن و طبیعیِ تغذیه‌ای برای بهبود عملکرد ذهنی در کودکان خردسال مبتلا به اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی باشد. سطح فسفاتیدیل‌سرین در سرم خون و همچنین در نواحی عقده‌های قاعده‌ای و قشر پیش‌پیشانی مغزِ کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی کمتر است. این نواحی از مغز هدفِ داروهای محرکِ مورد استفاده برای درمان ADHD هستند و این موضوع نشان می‌دهد که سطوح پایین فسفاتیدیل‌سرین در این مناطق ممکن است در بروز علائم این اختلال نقش داشته باشد. البته باید تأکید کرد که درمان‌های دارویی و رفتاردرمانی، همچنان از روش‌های اصلی و علمی مدیریت ADHD محسوب می‌شوند و هر نوع مکمل باید با نظر پزشک یا داروساز مصرف شود.

فسفاتیدیل سرین چیست؟

فسفاتیدیل سرین (Phosphatidylserine) نوعی فسفولیپید طبیعی است که در غشای سلول‌های بدن، به‌ویژه سلول‌های مغزی، وجود دارد. این ماده در عملکرد طبیعی نورون‌ها، انتقال پیام‌های عصبی، حافظه، تمرکز و فرآیندهای شناختی نقش دارد. به همین دلیل، برخی مطالعات اثر احتمالی آن را بر توجه، یادگیری و کنترل رفتار در کودکان دارای علائم ADHD بررسی کرده‌اند.

فسفاتیدیل سرین چگونه ممکن است به تمرکز کمک کند؟

بر اساس یافته‌های اولیه، فسفاتیدیل سرین ممکن است از طریق حمایت از سلامت غشای سلول‌های عصبی و بهبود ارتباط میان سلول‌های مغزی، در برخی کودکان به بهبود توجه، حافظه کوتاه‌مدت و کنترل تکانه کمک کند. به نظر می‌رسد فسفاتیدیل سرین اثر مفیدی بر لوب‌های پیشانی مغز داشته باشد؛ ناحیه‌ای از مغز که ارتباط نزدیکی با توجه و تمرکز دارد. انتقال‌دهنده‌های عصبی و تنظیم‌کننده‌های عصبی متعددی از جمله دوپامین، سروتونین، استیل‌کولین، گلوتامات و نوراپی‌نفرین در عملکرد شناختی قشر پیش‌پیشانی نقش دارند. نشان داده شده است که مصرف مکمل فسفاتیدیل سرین می‌تواند ترشح دوپامین و انتقال عصبی گلوتامات را بهبود بخشد. همچنین فسفاتیدیل سرین با حفظ مقدار مناسب استیل‌کولین به افزایش ترشح این انتقال‌دهنده عصبی کمک می‌کند و در دسترس بودن کولین درون‌زا را برای سنتز جدید و آزادسازی آن افزایش می‌دهد.

شربت هلوویت اسمارت؛ مکمل حمایتی برای بهبود علائم ADHD در کودکان

شربت هلوویت اسمارت مکملی حاوی ویتامین ها و مینرال ها، برای کمک به تقویت عملکرد ذهنی و افزایش هوش کودکان و کاهش علائم مرتبط با مشکلات بیش فعالی طراحی شده است. این فرمول پیشرفته که با ترکیباتی موثر اعم از فسفاتیدیل سرین، ال-کارنیتین، کولین، ال-آرژنین، آهن و دیگر ویتامین ها و مینرال ها غنی شده است و علائم مرتبط با ADHD را کاهش میدهد.

منابع:

1. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd
2. https://publications.aap.org/pediatrics/article/144/4/e20192528/81590/Clinical-Practice-Guideline-for-the-Diagnosis